Terapia CBT ADHD u dorosłych: czy efekty utrzymują się po zakończeniu leczenia?

Osiem lat po terapii – nowe badanie z Japonii

Pod koniec sierpnia 2026 roku w czasopiśmie „Scientific Reports” ukazała się praca zespołu Misuzu Nakashimy i Carlosa Lópeza-Pinara – tego samego badacza, który wcześniej prowadził wspomnianą metaanalizę. Artykuł jest dostępny jako zaakceptowany manuskrypt przed końcową redakcją: przeszedł recenzję, ale jego ostateczna wersja może jeszcze różnić się w szczegółach. Dane i kod analiz autorzy udostępnili publicznie w repozytorium Open Science Framework, co warto odnotować jako praktykę wciąż nieczęstą w psychoterapii.

Jak wyglądało badanie

Punktem wyjścia było wcześniejsze badanie pilotażowe, opublikowane w 2022 roku: 48 dorosłych z rozpoznaniem ADHD potwierdzonym wywiadem strukturalnym DIVA, rekrutowanych z ponad 40 placówek w Japonii, średnio 39-letnich, w zdecydowanej większości kobiet (87%). Uczestników losowo przydzielono do dwóch grup. Pierwsza otrzymała grupową CBT dodaną do standardowego leczenia (w literaturze określanego jako treatment as usual, TAU – tu oznaczało to głównie farmakoterapię, którą przyjmowało około dwóch trzecich uczestników). Druga otrzymała samo standardowe leczenie.

Warto przyjrzeć się, czym była ta terapia, bo różni się od klasycznych programów opisanych wyżej. Program obejmował osiem cotygodniowych sesji grupowych po dwie godziny i celowo zawężono go do jednego obszaru: zarządzania czasem i organizacji. Uczestnicy ćwiczyli planowanie dnia, potem tygodnia, rozbijanie zadań, ustalanie priorytetów, modyfikowanie otoczenia i radzenie sobie z prokrastynacją. Pracy z przekonaniami czy regulacją emocji w programie nie było. To krótsza i węższa interwencja niż 12–16 sesji typowych dla programów Safrena czy Solanto.

W pierwotnym badaniu grupa CBT poprawiła się bardziej niż grupa kontrolna w samoopisie objawów, w ocenie rodzin i w funkcjonowaniu zawodowym, a efekt utrzymał się po dwóch, czterech i ośmiu miesiącach.

Po pięciu latach – planowo miało to być po dwóch–trzech, ale pandemia opóźniła projekt – osobom z grupy CBT zaproponowano „booster”. Nie były to jednak dwie czy trzy sesje przypominające. Booster był grupą w aplikacji do wymiany wiadomości, prowadzoną przez terapeutę z pierwotnego programu, w której uczestnicy dzielili się trudnościami, rozwiązywali problemy z użyciem wyuczonych strategii i wspierali się nawzajem. Terapeuta czytał i odpowiadał codziennie. Grupa działała od 2022 do 2025 roku, czyli przez trzy lata. Z 24 osób, które przeszły CBT, na booster zdecydowało się dziewięć. Udział nie był losowany.

Po ośmiu latach badacze zebrali dane od 24 osób – dokładnie połowy pierwotnej grupy: 14 z grupy CBT i 10 z grupy kontrolnej.

Co wyszło

W analizie obejmującej wszystkich zrandomizowanych uczestników grupa CBT po ośmiu latach zgłaszała mniej problemów z nieuwagą i pamięcią niż grupa kontrolna. Różnica wyniosła około 5 punktów T na skali Connersa, przy wielkości efektu d = −0,65 i p = 0,038.

Wielkość efektu (d Cohena) mówi, jak duża jest różnica między grupami w jednostkach odchylenia standardowego. Wartość 0,2 uznaje się za efekt mały, 0,5 za średni, 0,8 za duży. Wartość p informuje, jak prawdopodobne jest uzyskanie takiego wyniku przypadkiem; próg 0,05 jest umownym kryterium istotności.

Ten wynik ma jednak istotne zastrzeżenie. Kiedy badacze zastosowali wielokrotną imputację brakujących danych – procedurę statystyczną, która szacuje, co mogliby zgłosić uczestnicy, którzy wypadli z badania – różnica przestała być istotna (p = 0,23). Innymi słowy: wynik trzyma się tylko wtedy, gdy zakładamy, że osoby, które zniknęły z badania, radziły sobie podobnie jak te, które zostały.

Bardziej odporny okazał się drugi wynik: trajektoria objawów nieuwagi ocenianych według kryteriów DSM (amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych) różniła się między grupami na przestrzeni ośmiu lat (p = 0,025, ηp² = 0,09 – efekt średni) i ta różnica przetrwała imputację. Grupa CBT poprawiła się w tym czasie, grupa kontrolna lekko się pogorszyła. Sami autorzy zaznaczają jednak, że w punkcie ośmioletnim różnica między grupami nie była już istotna – chodzi więc raczej o korzystniejszy przebieg niż o utrzymującą się przewagę.

Badacze sprawdzili też, ile osób osiągnęło tzw. wiarygodną poprawę – zmianę na tyle dużą, że nie da się jej wytłumaczyć zwykłą zmiennością pomiaru. W grupie CBT było to 6 z 14 osób (43%), w grupie kontrolnej 1 z 10 (10%). Odwrotny wskaźnik, wiarygodne pogorszenie, dotyczył 30% grupy kontrolnej i 7% grupy CBT.

W obszarach innych niż nieuwaga efektów nie było. Depresja i lęk nie różniły się między grupami. Funkcjonowanie rodzinne, które początkowo poprawiło się w grupie CBT, po ośmiu latach zrównało się z grupą kontrolną. Problemy z obrazem siebie wyglądały obiecująco (d = −0,97), ale i ten wynik nie przetrwał imputacji.

Szczegół, który zmienia interpretację: kto korzystał z boostera

Tu dochodzimy do najciekawszej części pracy, którą łatwo przeoczyć, czytając sam abstrakt. Wszystkie sześć osób z grupy CBT, które osiągnęły wiarygodną poprawę, należało do podgrupy korzystającej z boostera.

Kiedy badacze rozbili grupę CBT na dwie – z boosterem (9 osób) i bez boostera (5 osób) – obraz zmienił się zasadniczo. Podgrupa bez boostera nie różniła się od grupy kontrolnej (d = 0,29, nieistotne). Cała przewaga koncentrowała się w podgrupie z boosterem, gdzie różnica wobec grupy kontrolnej była duża (d = −1,60), choć i ona osłabła po imputacji (p = 0,08). Analiza trajektorii wewnątrz podgrupy z boosterem pokazała jeszcze coś: efekt terapii, widoczny w pierwszym roku, po pięciu latach – czyli tuż przed uruchomieniem boostera – był już nieistotny. Pojawił się ponownie dopiero w kolejnych pomiarach, już w trakcie działania grupy w aplikacji.

Ten obraz jest spójny z hipotezą, że umiejętności bez używania wygasają, a odświeżane – wracają. Ale ten sam obraz jest równie spójny z inną hipotezą: że na trzyletnią grupę wsparcia zapisały się osoby bardziej zmotywowane i lepiej funkcjonujące, a ich lepsze wyniki po ośmiu latach odzwierciedlają tę selekcję, nie działanie boostera. Ponieważ udział nie był losowany, badanie nie potrafi rozstrzygnąć między tymi wyjaśnieniami. Autorzy piszą to wprost.

Dlaczego trzeba czytać te wyniki ostrożnie

Sami autorzy określają rezultaty jako hipotezotwórcze – czyli takie, które podsuwają pytania do dalszych badań, a nie dostarczają odpowiedzi. Powodów jest kilka.

Połowa uczestników zniknęła. Utrata 50% próby w badaniu długoterminowym nie jest niczym niezwykłym, ale zmienia sens wyników. Osoby, które zostały i odpowiedziały, nie różniły się na starcie od tych, które odpadły – to dobra wiadomość. Ale nie wiemy, jak radziły sobie te drugie przez osiem lat. Fakt, że główny wynik traci istotność po imputacji, sugeruje, że ta niepewność ma realne znaczenie.

Próba jest bardzo mała. Dwadzieścia cztery osoby w analizie końcowej to za mało, by wykryć umiarkowane efekty z rozsądną pewnością. Moc statystyczna dla głównego punktu końcowego – prawdopodobieństwo, że badanie wykryje efekt, jeśli ten naprawdę istnieje – wyniosła 0,45. Standardem w badaniach klinicznych jest 0,80. Przy takiej mocy istotny wynik równie dobrze może być prawdziwy, jak i przypadkowy; a wynik nieistotny nie dowodzi braku efektu.

Booster nie był randomizowany. Opisany wyżej problem samoselekcji.

Grupa CBT miała więcej kontaktu z klinicystami. CBT dodano do standardowego leczenia, więc grupa terapeutyczna otrzymała więcej opieki w ogóle. Część efektu może wynikać z samej dawki kontaktu, nie ze specyficznych składników terapii – dokładnie to pokazało badanie COMPAS. Podgrupa z boosterem miała tego kontaktu jeszcze więcej: trzy lata codziennej obecności terapeuty w aplikacji.

Wyniki opierają się wyłącznie na samoopisie. Uczestnicy oceniali własne objawy; oceny klinicysty ani obserwatora nie zebrano. Osoby, które przez osiem lat pozostawały w relacji z zespołem badawczym, mogły też oceniać siebie łaskawiej.

Leków nie śledzono systematycznie. Według dokumentacji klinicznej nie było większych zmian w farmakoterapii, ale nie mierzono tego w sposób ustrukturyzowany.

Specyfika próby. Głównie kobiety, wyłącznie Japonia, kultura o silnym nacisku na punktualność, program celowany w nieuwagę – czyli w domenę, w której kobiety z ADHD zgłaszają najwięcej trudności. Przenoszenie wyników na polskiego pacjenta, zwłaszcza mężczyznę z postacią mieszaną, wymaga ostrożności.

Konflikty interesów. Autorzy deklarują je otwarcie: dwoje z nich pobiera tantiemy z podręcznika opisującego badany program, pierwszy autor korespondencyjny prowadzi odpłatne szkolenia z terapii behawioralnych, jeden z autorów był zatrudniony w firmie produkującej aplikację użytą jako booster. Nie unieważnia to wyników, ale jest informacją, którą czytelnik powinien mieć.

Redukcja objawów czy trwałe strategie? Ważne rozróżnienie

Mimo wszystkich zastrzeżeń badanie z Japonii jest wartościowe, bo zmusza do postawienia właściwego pytania. Nie brzmi ono: „Czy CBT leczy ADHD na osiem lat?”. Na to pytanie odpowiedź jest niemal na pewno przecząca – i nie tylko z powodu słabości tego konkretnego badania, ale z powodu natury ADHD. Wynik podgrupy bez boostera, która po ośmiu latach nie różniła się od grupy kontrolnej, jest tu dość wymowny.

Właściwe pytanie brzmi: „Czy umiejętności nabyte w terapii pozostają dostępne dla pacjenta wiele lat później – i co decyduje o tym, czy z nich korzysta?”. Ktoś, kto w wieku 39 lat nauczył się prowadzić jeden kalendarz i rozbijać zadania na małe kroki, prawdopodobnie nie zapomni tego w wieku 47 lat. Może przestać to robić. Może wrócić do tego w kryzysie. Ale narzędzie zostaje.

To rozróżnienie ma konsekwencje dla tego, jak myślimy o terapii ADHD. Model „redukcji objawów” zakłada, że terapia działa jak lek: obniża nasilenie nieuwagi, a po jakimś czasie efekt wygasa. Model „uczenia umiejętności” zakłada coś innego: terapia dostarcza zestawu narzędzi, które pacjent może aktywować lub porzucać w zależności od potrzeb. W tym drugim modelu okresowe odświeżanie ma sens – nie dlatego, że „doładowuje” efekt, ale dlatego, że przypomina o narzędziach, które leżą w szufladzie. Autorzy badania piszą o ADHD jako o „zaburzeniu wykonania”: pacjent wie, co robić, ale nie robi tego w momencie, gdy jest to potrzebne, kiedy zabraknie zewnętrznego rusztowania.

Badanie z Japonii daje słaby, ale spójny wewnętrznie sygnał na rzecz drugiego modelu. Warto jednak pamiętać o wcześniejszym badaniu z Chin (Huang i wsp., 2019), w którym trzy stacjonarne sesje przypominające nie dały dodatkowej korzyści. Różnica między trzema spotkaniami a trzyletnią grupą z codzienną obecnością terapeuty jest ogromna – i być może właśnie w tej różnicy leży odpowiedź. Do potwierdzenia potrzebne byłoby większe badanie, w którym booster przydzielano by losowo.

Co to oznacza w praktyce dla osoby z ADHD

Zbierając to wszystko razem, można sformułować kilka wniosków, które opierają się na całej literaturze, a nie na jednym badaniu.

Terapia CBT dla dorosłych z ADHD prawdopodobnie pomaga, a efekt utrzymuje się co najmniej przez rok. To wniosek z metaanaliz i najlepszych badań randomizowanych. Wytyczne brytyjskiego NICE (NG87, 2018) zalecają rozważenie ustrukturyzowanej interwencji psychologicznej u dorosłych, którzy mimo leczenia farmakologicznego nadal mają istotne objawy, a także u osób, które leków nie tolerują lub nie chcą ich przyjmować. Międzynarodowy konsensus Światowej Federacji ADHD z 2021 roku opisuje CBT jako interwencję o umiarkowanej skuteczności, najlepiej działającą w połączeniu z farmakoterapią.

Efekt jest umiarkowany, nie spektakularny. Osoba, która wchodzi w terapię z oczekiwaniem, że ADHD zniknie, będzie rozczarowana. Osoba, która chce nauczyć się lepiej organizować życie i przestać się za wszystko obwiniać, ma realne szanse na zmianę. Najsilniejsze dowody dotyczą organizacji i zarządzania czasem, słabsze – nadruchliwości, impulsywności i emocji.

Leki i terapia nie konkurują ze sobą. Najlepiej przebadane programy CBT były testowane u osób, które jednocześnie przyjmowały leki. Farmakoterapia poprawia zdolność do skupienia się na tym, czego uczy terapia. Terapia daje umiejętności, które działają także w dni bez leku.

Nabyte umiejętności prawdopodobnie zostają, ale wymagają używania. To wniosek najbardziej hipotetyczny, ale badanie japońskie wspiera go z dwóch stron: osoby, które przestały być w kontakcie z programem, po ośmiu latach nie różniły się od grupy kontrolnej; osoby, które odświeżały strategie, radziły sobie lepiej. Jeśli po terapii wraca chaos, to nie znaczy, że terapia nie zadziałała. Może znaczyć, że narzędzia trafiły do szuflady. Powrót do własnych notatek z terapii, kilka sesji przypominających albo grupa wsparcia bywają wtedy sensowniejsze niż rozpoczynanie wszystkiego od nowa.

Dobrze zaprojektowane badania długoterminowe są rzadkie i warto o tym pamiętać, czytając nagłówki. Osiem lat obserwacji robi wrażenie. Dwadzieścia cztery osoby w analizie – już mniejsze. Dziewięć osób w kluczowej podgrupie – jeszcze mniejsze. Wszystkie te liczby są prawdziwe i wszystkie trzeba brać pod uwagę.