W ostatnich latach słowo „uzależnienie” coraz częściej pojawia się w kontekście zachowań, a nie substancji. Mówimy o uzależnieniu od telefonu, internetu, mediów społecznościowych, zakupów czy pracy. Część z tych określeń oddaje realne cierpienie i trudności, część jednak bywa uproszczeniem, które bardziej zaciemnia obraz niż pomaga go zrozumieć.
Z perspektywy psychologa ważne jest jedno: nie każde intensywne korzystanie z czegoś jest uzależnieniem w sensie klinicznym. W tym artykule porządkuję, co wiemy na podstawie badań i klasyfikacji diagnostycznych, a gdzie zaczyna się obszar niepewności i nadużyć językowych.
Sprawdź jak bardzo może Ci pomóc terapia uzależnień online.
Dlaczego temat uzależnień behawioralnych budzi tyle emocji
Zachowania takie jak granie, korzystanie z internetu czy scrollowanie mediów społecznościowych są powszechne i społecznie akceptowane. Trudno więc postawić wyraźną granicę między „normalnym” używaniem a problemem.
Dodatkowo:
wiele z tych zachowań silnie angażuje układ nagrody,
są łatwo dostępne i obecne w codziennym życiu,
często pełnią funkcję regulowania emocji i napięcia.
To sprawia, że zarówno osoby doświadczające trudności, jak i ich bliscy, szukają prostych odpowiedzi. A te w obszarze nauki bywają bardziej ostrożne, niż sugerują nagłówki w internecie.
Co mówi nauka, a nie potoczny język
W medycynie i psychologii klinicznej nie wystarczy stwierdzenie, że „ktoś robi coś za często”. Aby mówić o uzależnieniu, potrzebne są jasno określone kryteria, obejmujące m.in. utratę kontroli, przymus, szkody i utrwalony wzorzec funkcjonowania.
Obecnie tylko niektóre zachowania mają formalny status zaburzenia uzależnieniowego w klasyfikacjach diagnostycznych.
Hazard – najlepiej opisane uzależnienie behawioralne
Uzależnienie od hazardu jest przykładem zachowania, które spełnia kryteria kliniczne w sposób porównywalny z uzależnieniami od substancji. W klasyfikacjach diagnostycznych opisuje się je jako wzorzec:
utraty kontroli nad graniem,
narastającego przymusu,
kontynuowania mimo strat finansowych, relacyjnych i emocjonalnych.
Z perspektywy psychologicznej kluczowe jest to, że hazard:
silnie aktywuje mechanizmy nagrody i oczekiwania,
opiera się na losowości i „prawie wygranej”,
bardzo szybko przejmuje funkcję regulowania emocji.
Dlatego uzależnienie od hazardu nie budzi dziś wątpliwości diagnostycznych i jest traktowane jak pełnoprawne zaburzenie.
Gry cyfrowe – kiedy granie staje się problemem klinicznym
W przypadku gier sytuacja jest bardziej złożona. Zaburzenie grania zostało ujęte w klasyfikacji World Health Organization w ICD-11, ale z wyraźnym zastrzeżeniem, że diagnoza dotyczy niewielkiego odsetka graczy.
Aby mówić o zaburzeniu grania, muszą być spełnione m.in. następujące warunki:
utrwalona utrata kontroli nad czasem i intensywnością grania,
nadawanie graniu priorytetu kosztem innych aktywności,
kontynuowanie mimo wyraźnych szkód,
utrzymywanie się tego wzorca przez dłuższy czas.
Samo granie dużo, nawet codziennie, nie jest wystarczającą przesłanką. U wielu osób gry pełnią funkcję rozrywkową, społeczną lub relaksacyjną i nie prowadzą do dezorganizacji życia.
Internet, telefon, media społecznościowe – obszar ostrożności
To właśnie w tym obszarze najczęściej dochodzi do nadużyć pojęcia „uzależnienie”. Obecnie:
nie istnieje formalna diagnoza „uzależnienia od internetu” jako jednej, spójnej jednostki klinicznej,
nie ma jasnych kryteriów diagnostycznych porównywalnych z hazardem czy grami.
Nie oznacza to jednak, że problemy nie istnieją. Oznacza to raczej, że:
mówimy o problemowym używaniu, a nie zawsze o uzależnieniu,
trudności często są objawem innych problemów, takich jak lęk, depresja, samotność czy trudności w regulacji emocji.
Z perspektywy terapeutycznej kluczowe pytanie brzmi nie „ile czasu?”, ale „jaką funkcję to pełni w życiu danej osoby?”.
Psychoterapia online może być niezwykle pomocna, ponieważ zapewnia dostęp do specjalistycznego wsparcia bez względu na miejsce zamieszkania czy tryb życia. Daje możliwość rozmowy z terapeutą w bezpiecznej, znanej przestrzeni — co często ułatwia otwartość i komfort. Dla wielu osób to także oszczędność czasu i większa elastyczność, dzięki której łatwiej wprowadzić terapię do codziennego harmonogramu. Współczesne badania pokazują, że skuteczność terapii online jest porównywalna z terapią stacjonarną.
Wspólny mechanizm: regulacja emocji
Niezależnie od tego, czy mówimy o hazardzie, grach czy mediach społecznościowych, wspólnym mianownikiem jest regulowanie emocji. Zachowanie staje się problematyczne wtedy, gdy:
jest głównym lub jedynym sposobem radzenia sobie z napięciem,
bez niego pojawia się silny dyskomfort,
inne strategie przestają być dostępne.
To właśnie ten mechanizm, a nie sama technologia czy aktywność, stoi w centrum pracy terapeutycznej.
Dlaczego etykietowanie bywa szkodliwe
Zbyt szybkie nazywanie każdego problematycznego zachowania „uzależnieniem” może:
zwiększać poczucie wstydu,
utrudniać szukanie adekwatnej pomocy,
odwracać uwagę od rzeczywistych przyczyn trudności.
W wielu przypadkach skuteczniejsza jest praca nad emocjami, stresem i relacjami niż skupianie się wyłącznie na eliminacji zachowania.
Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą
Niezależnie od etykiety, konsultacja psychologiczna jest wskazana, gdy:
zachowanie wymyka się spod kontroli,
zaczyna wpływać na zdrowie, relacje lub pracę,
pojawia się poczucie, że „bez tego nie da się funkcjonować”.
Celem takiej rozmowy nie jest szybkie postawienie diagnozy, ale zrozumienie, co naprawdę stoi za danym wzorcem zachowania.
Podsumowanie
Nie każde intensywne korzystanie z technologii jest uzależnieniem, ale każde uporczywe zachowanie, które przejmuje funkcję regulowania emocji, zasługuje na uwagę. Nauka w tym obszarze jest ostrożna i precyzyjna. I właśnie ta ostrożność pozwala pomagać skutecznie, zamiast upraszczać problem do jednej etykiety.
Przeczytaj pozostałe artykuły
Autyzm u dorosłych a test MMPI-2. Jak „złoty standard” pomaga zrozumieć neuroatypowy profil osobowości?
Diagnoza spektrum autyzmu (ASD) u osób dorosłych, zwłaszcza tych o wysokim poziomie funkcjonowania, to jedno z największych wyzwań współczesnej psychologii klinicznej. Często spotykam się z
ADHD a osobowość z pogranicza –gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie?
W gabinecie psychologa lub psychiatry pojawia się dorosła osoba, która skarży się na chaotyczne życie. Działa pod wpływem impulsu i potem tego żałuje. Jej emocje
Narcyzm u osób z ADHD –obrona przed odrzuceniem czy osobny problem?
Gdy słyszymy „narcyzm” w kontekście ADHD, pierwsza reakcja bywa zdziwienie. ADHD kojarzy się z rozproszeniem, chaosem, byciem „za dużo” – ale raczej nie z grandiożnością
AuDHD u dorosłych: czym jest, jak wygląda i co mówią najnowsze badania
Przez lata diagnoza podwójna – autyzm i ADHD – była traktowana jak przypadkowe nałożenie dwóch oddzielnych zaburzeń. Lekarz diagnozy autyzmu, inny psychiatra ADHD, dwie recepty,
ADHD a perfekcjonizm u dorosłych – dlaczego „nigdy nie jestem dość dobry”
Kiedy myślimy o osobie z ADHD, perfekcjonista raczej nie jest pierwszym skojarzeniem. A jednak w gabinecie psychologicznym bardzo często słyszy się podobne opowieści: „Wiem, że
ADHD a regulacja emocji u dorosłych: co mówią badania i dlaczego emocje „przejmują ster”
Kiedy myślimy o ADHD, najczęściej pojawiają się skojarzenia z koncentracją, organizacją i impulsywnością. Rzadziej mówi się o emocjach. A to właśnie one – u wielu
Źródła:
Klasyfikacje i definicje
World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision).
American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.
Wytyczne kliniczne i instytucje
National Institute for Health and Care Excellence. (2011). Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management (CG115).
World Health Organization. (2016). mhGAP Intervention Guide for Mental, Neurological and Substance Use Disorders.
National Institute on Drug Abuse. (2020). Principles of Drug Addiction Treatment: A Research-Based Guide.
Mechanizmy uzależnienia i modele teoretyczne
Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. New England Journal of Medicine, 374(4), 363–371.
Koob, G. F., & Volkow, N. D. (2010). Neurocircuitry of addiction. Neuropsychopharmacology, 35(1), 217–238.
Skuteczność leczenia – przeglądy i metaanalizy
Jonas, D. E., et al. (2014). Pharmacotherapy for adults with alcohol use disorders. JAMA, 311(18), 1889–1900.
Miller, W. R., & Rollnick, S. (2013). Motivational Interviewing: Helping People Change. Guilford Press.
Lundahl, B., et al. (2010). A meta-analysis of motivational interviewing. Research on Social Work Practice, 20(2), 137–160.
Carroll, K. M., & Kiluk, B. D. (2017). Cognitive behavioral therapy for alcohol and drug use disorders. Psychiatric Clinics of North America, 40(2), 329–345.
Dutra, L., et al. (2008). A meta-analytic review of psychosocial interventions for substance use disorders. American Journal of Psychiatry, 165(2), 179–187.
Bliscy, współuzależnienie, praca systemowa
Meyers, R. J., & Smith, J. E. (1995). Clinical Guide to Alcohol Treatment: The Community Reinforcement Approach.
Roozen, H. G., et al. (2010). Community reinforcement and family training (CRAFT). Drug and Alcohol Dependence, 106(2–3), 155–165.
Templeton, L., et al. (2010). Supporting families living with addiction. University of Bath.
Uzależnienia behawioralne
Grant, J. E., Potenza, M. N., Weinstein, A., & Gorelick, D. A. (2010). Introduction to behavioral addictions. American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 36(5), 233–241.
Brand, M., et al. (2019). The Interaction of Person-Affect-Cognition-Execution (I-PACE) model. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 104, 1–10.